Geodezja spotyka archeologię – WGiK PW ponownie w Ptolemais

Jak odtworzyć przestrzeń antycznego miasta, łącząc precyzję pomiarów ze śladami jego wielowiekowej historii? Nad tym zadaniem pracuje obecnie w Ptolemais w Libii zespół naukowy z Wydziału Archeologii UW kierowany przez dr Piotra Jaworskiego. Po raz kolejny zespół wspierany jest przez pracowników i doktorantów z naszego Wydziału Geodezji i Kartografii – Pawła Czernica, Joannę Mazurek i Roberta Olszewskiego. 

Ekipa badawcza liczy 24 osoby – oprócz naszych naukowców zespół składa się głównie archeologów z Uniwersytetu Warszawskiego, a także konserwatorów z ASP. 

– Misja badawcza w Ptolemais w Libii trwa miesiąc, od 1 do 31 października 2026. Obecny wyjazd jest kontynuacją wieloletnich prac badawczych prowadzonych przez pracowników Wydziału Archeologii UW. Warto podkreślić, iż od wielu lat polscy naukowcy są jedynym zespołem, który uzyskał zgodę władz libijskich na prowadzenie badań na terenie Ptolemais – podkreśla prof. Robert Olszewski z Wydziału Geodezji i Kartografii PW. 

Obraz (old)

Zespół tworzy mapy, cyfrowe modele rzeźby terenu oraz modele 3D antycznego teatru, amfiteatru, tzw. Placu Cystern, Bramy Tokry, Domu Leukaktiosa, zwanego również Willą z Widokiem, i innych obiektów. Pomiary geodezyjne i modelowanie przestrzenne pozwalają dokumentować zachowane relikty, analizować ich wzajemne położenie i tworzyć podstawę do badań nad przemianami miasta. Kluczowe znaczenie mają spójne odniesienie przestrzenne, jakość danych i świadomość niepewności: dokładnie zmierzony mur nie zawsze jest przecież równie dokładnie datowany. 

– Obecne działania obejmują pomiary i opracowanie cyfrowej dokumentacji przestrzennej wybranych obiektów oraz rzeźby terenu antycznego miasta. Tworzymy szczegółowe mapy antycznego miasta oraz fotorealistyczne modele 3D obiektów, takich jak: budowle mieszkalne, świątynie, teatr, amfiteatr, bramy miejskie, mosty itp. Opracowujemy zarówno modele stanu istniejącego – ruiny w różnym stopniu zachowania, jak i cyfrowe rekonstrukcje tych obiektów z okresu ich świetności. W tym zakresie ściśle współpracujemy z ekspertami z Wydziału Archeologii UW. Łączymy dokumentację geodezyjną z informacjami niezbędnymi do archeologicznej interpretacji tych miejsc – mówi prof. Olszewski. – Nie chodzi wyłącznie o stworzenie efektownego modelu 3D stanu istniejącego. Dokumentacja przestrzenna pozwala analizować wymiary i wzajemne położenie reliktów, wspiera interpretację układu miasta i może stanowić punkt odniesienia dla przyszłej oceny stanu zachowania zabytków. Powtarzane pomiary, przy zapewnieniu ich porównywalności, mogą pomóc w wykrywaniu zmian i planowaniu działań konserwatorskich.

Ważnym punktem odniesienia dla prowadzonych prac są Karta Londyńska i Zasady Sewilskie, promujące rzetelność cyfrowych wizualizacji dziedzictwa. Ich przesłanie jest proste: model powinien pokazywać nie tylko to, jak obiekt mógł wyglądać, lecz także skąd to wiemy i co pozostaje hipotezą wymagającą weryfikacji. 

– Przypominają, że w cyfrowym przedstawianiu dziedzictwa należy odróżniać to, co zmierzone i zachowane, od tego, co odtworzone hipotetycznie. Precyzja geometrii nie oznacza automatycznie pewności datowania czy rekonstrukcji. Chcemy, aby modele pomagały nie tylko oglądać przeszłość, ale także rozumieć podstawy jej interpretacji – dodaje nasz naukowiec.

Obraz (old)

Dla zespołu WGiK PW interdyscyplinarna współpraca z archeologami i konserwatorami jest okazją do wzajemnego uczenia się i dzielenia wiedzą. To spotkanie precyzji geodezyjnej z wiedzą o przeszłości – dzięki niemu modele i mapy stają się nie tylko wizualizacją, ale również narzędziem wspólnego odkrywania liczącej ponad dwa tysiące lat historii Ptolemais. Dla geodety taka misja jest okazją do spojrzenia na dane oczami ich odbiorców. Nasi naukowcy uczą się, jakie informacje są istotne dla archeologa, jak odczytuje on relacje między obiektami i dlaczego niepozorny fragment muru może mieć duże znaczenie dla rozumienia historii całego miejsca. Sami wnoszą z kolei wiedzę o odniesieniu przestrzennym, dokładności i ograniczeniach pomiarów. Dzielą się także wiedzą z zakresu modelowania informacji przestrzennej, tworzenia cyfrowych map i modeli 3D. 

– Wspólnie ustalamy priorytety dokumentacji, konsultujemy znaczenie mierzonych reliktów i omawiamy wyniki opracowań. To nie jest prosty podział na osoby, które mierzą, i osoby, które interpretują. Pytania archeologiczne wpływają na sposób prowadzenia pomiarów, a wyniki analiz przestrzennych mogą podsuwać nowe pytania badawcze – wyjaśnia prof. Robert Olszewski. 

Dla naszego eksperta największą wartością tego wyjazdu jest możliwość wspólnej pracy z ludźmi, którzy patrzą na to samo miejsce z różnych, często bardzo odmiennych perspektyw. 

– Archeolodzy pomagają mi dostrzec w dzisiejszych ruinach ślady kolejnych etapów życia miasta. Ta wymiana wiedzy jest niezwykle inspirująca. Cieszy mnie również, że uczestniczę w misji razem z moimi doktorantami. To okazja, by wspólnie mierzyć się z rzeczywistymi problemami badawczymi i widzieć, jak nasze kompetencje wspierają pracę innych specjalistów – zaznacza prof. Olszewski. – Jestem dumny, że jako zespół WGiK PW możemy współtworzyć takie przedsięwzięcie – nie tylko dokumentować zabytki, lecz także uczyć się od archeologów i konserwatorów, jak odpowiedzialnie badać dziedzictwo.