Stefan
Bryła

Urodził się 17 sierpnia 1886 roku w Krakowie, w parafii św. Floriana. Ojciec, Paweł Bryła, był absolwentem polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i dyrektorem gimnazjum w Stanisławowie, gdzie nauczał historii, geografii, języka polskiego i niemieckiego. Matka, Eligia z Chrzanowskich, była publicystką i działaczką społeczną.

Dzieciństwo spędził w Stanisławowie, gdzie w 1903 roku ukończył szkołę realną z odznaczeniem. Wyróżniał się zdolnościami matematycznymi i niezwykłym wyczuciem relacji przestrzennych, które już w szkolnych pracach rysunkowych wykraczały poza obowiązujący program. Jego młodszy brat, Stanisław Feliks, został prawnikiem i działaczem społecznym – zginął rozstrzelany przez Niemców w Wigilię 1939 roku jako prezes sądu w Lublinie.

W 1903 roku rozpoczął studia na Wydziale Inżynierii Lądowej i Wodnej c.k. Szkoły Politechnicznej we Lwowie, przemianowanej później na Politechnikę Lwowską. Studiował pod kierunkiem wybitnych profesorów: Maksymiliana Thulliego, Kazimierza Bartla, Jana Hauswalda i Ignacego Matakiewicza.

Ukończył studia 17 czerwca 1908 roku, uzyskując dyplom inżyniera z odznaczeniem z sześciu przedmiotów: miernictwa, budownictwa lądowego i wodnego, budowy mostów, dróg i kolei.
12 lipca 1909 roku otrzymał tytuł doktora nauk technicznych na podstawie pracy „Przyczynek do uogólnienia pojęć płaszczyznowych statyki budowli”. Już rok później – w 1910 – habilitował się z zakresu statyki budowli, zostając jednym z najmłodszych etatowych docentów w Europie, co w realiach monarchii austro-węgierskiej było osiągnięciem wyjątkowym nawet wśród najwybitniejszych uczonych.

W latach 1907–1914 był asystentem i wykładowcą na Politechnice Lwowskiej – początkowo przy docenturze rysunków technicznych, później przy katedrze statyki konstrukcji budowlanych i encyklopedii nauk inżynierskich.

Z inicjatywy uczelni otrzymał stypendium Fundacji Władysława Osławskiego Akademii Umiejętności, które umożliwiło mu odbycie dwuletniej podróży naukowej. W latach 1910–1912 kształcił się kolejno w Technische Hochschule Charlottenburg w Berlinie, École nationale des ponts et chaussées w Paryżu oraz na University of London. Następnie odbył rozległą podróż badawczą przez Kanadę i Stany Zjednoczone, a dalej przez Japonię, Chiny, Koreę, Mandżurię i Syberię, traktując światowe centra techniki jako jedno, rozproszone laboratorium nowoczesnej inżynierii.

W Stanach Zjednoczonych zdobywał praktykę inżynierską na największych budowach epoki, m.in. obserwując i uczestnicząc w pracach przy moście Quebec na rzece Św. Wawrzyńca (projekt Ralpha Modrzejewskiego) oraz przy wznoszeniu wieżowca Woolworth Building w Nowym Jorku. Zafascynowany rozwojem techniki i nową kulturą inżynierską, pisał później o tym w książkach „Ameryka” (1921) i „Daleki Wschód” (1923), łącząc refleksję społeczną z podróżniczą pasją.

W 1914 roku poślubił Marię Tustanowską, pianistkę i absolwentkę lwowskiego konserwatorium. Wyruszyli w podróż poślubną na Bliski Wschód i Kaukaz – do Persji i Armenii – z której nie wrócili z powodu wybuchu wojny. Zostali internowani w Tyflisie, później przenieśli się do Kijowa, gdzie Bryła pracował jako inżynier w Towarzystwie Drogi Żelaznej Moskwa–Kijów–Woroneż, projektując m.in. most żelbetowy w Darnicy i stalowy most na Dnieprze.

Był równocześnie prezesem Związku Inżynierów i Techników Polskich na Rusi, profesorem Polskiego Kolegium Uniwersyteckiego w Kijowie, wiceprezesem Polskiej Macierzy Szkolnej i aktywnym organizatorem polskiego szkolnictwa.

Po powrocie do kraju w 1918 roku podjął pracę w Ministerstwie Robót Publicznych, gdzie kierował Wydziałem Mostowym, zajmując się inwentaryzacją i odbudową zniszczonej infrastruktury. Na bazie tych doświadczeń współtworzył pierwsze w Europie przepisy dotyczące konstrukcji spawanych. W tym czasie uczestniczył w obronie Lwowa i został odznaczony Krzyżem Walecznych i Krzyżem Obrony Lwowa.

Od 1921 roku był profesorem zwyczajnym Politechniki Lwowskiej, obejmując II Katedrę Budowy Mostów.

Bryła należał do konstruktorów, którzy łączyli teorię z intuicją. Podkreślał, że obliczenia są jedynie narzędziem, a istotą zawodu jest zrozumienie, jak cała konstrukcja pracuje w przestrzeni. Na jego wykładach studenci uczyli się nie tylko obliczeń, lecz także tego, jak „opowiedzieć konstrukcję”.

W artykule „Przestrzenne powierzchnie wpływowe” (1908) pisał: „Przy ciągłym postępie nauk technicznych musiało przyjść rozszerzenie dotychczasowych pojęć płaszczyznowych na pojęcia przestrzenne”.

W 1930 roku w „Przeglądzie Budowlanym” opublikował tekst „Nowe drogi budownictwa żelaznego”, w którym zapowiadał, że konstrukcje spawane zastąpią nitowane. Pisał: „Żelazo nie powiedziało jeszcze ostatniego słowa”.

W latach 20. rozpoczął pionierskie badania nad spawaniem elektrycznym konstrukcji stalowych. Współpracując z inżynierami Władysławem Trylińskim i Wenczesławem Poniżem, zaprojektował most drogowy na rzece Słudwi w Maurzycach pod Łowiczem. Zrealizowany w latach 1928–1929 przez firmę K. Rudzki i S-ka z Mińska Mazowieckiego, był pierwszym na świecie mostem drogowym całkowicie spawanym elektrycznie.

Most miał rozpiętość 27 metrów i ważył 56 ton – o około 20% mniej niż porównywalne konstrukcje nitowane. Bryła udowodnił, że stal można łączyć szybciej, lżej i trwalej, projektując całą konstrukcję od początku pod nową logikę pracy materiału, a nie jedynie zastępując nit spoiną. Jak podkreślał, „konstrukcje spawane pozwalają zmniejszyć wagę o 15–50 procent – i to jest ich najprostszy dowód wyższości”. Projekt, opisany w kilkunastu językach, przyniósł Polsce światową sławę.

W 1930 roku uzyskał belgijski patent na metodę spawania konstrukcji metalowych.

W 1934 roku przeniósł się do Warszawy, gdzie objął Katedrę Budownictwa Konstrukcyjnego na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Założył Zakład Badawczy Budownictwa, wyposażony w nowoczesne prasy hydrauliczne i aparaturę fotoelektryczną. Zakład ten należał do najnowocześniejszych laboratoriów konstrukcyjnych w Europie Środkowej, a prowadzone tam badania miały bezpośredni wpływ na praktykę projektową. Prowadzono tam również pierwsze w Polsce badania rentgenowskie spoin, badania drgań i odporności ogniowej betonu.

W 1938 roku został dziekanem Wydziału Architektury PW, gdzie wprowadził nowoczesny program dydaktyczny łączący teorię konstrukcji z praktyką projektową.

Był autorem lub współautorem licznych realizacji, które definiowały polski modernizm i nową skalę myślenia o konstrukcji. Należały do nich m.in. Drapacz Chmur w Katowicach – stalowy szkielet Urzędu Skarbowego z 1931 roku, szesnastopiętrowy wieżowiec Prudential w Warszawie z 1932 roku, gmach Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie z 1934 roku, a także Muzeum Narodowe i Dom Bez Kantów w Warszawie, Hala Targowa w Katowicach oraz zespoły gmachów Funduszu Kwaterunku Wojskowego i Marynarki Wojennej. Częściowo spawana konstrukcja Prudentialu przetrwała tysiące pocisków podczas Powstania Warszawskiego i nie zawaliła się, potwierdzając zarówno trwałość nowoczesnych rozwiązań, jak i inżynierską intuicję ich twórcy.

W latach 1926–1935 był posłem na Sejm RP z ramienia Chrześcijańskiej Demokracji. Zabiegał o rozwój infrastruktury i szkolnictwa technicznego. Uważał, że „inżynieria to moralny obowiązek wobec narodu”. Mandat poselski traktował nie jako karierę polityczną, lecz jako narzędzie wpływu na rozwój infrastruktury, szkolnictwa technicznego i nowoczesnego państwa.

Był członkiem Polskiej Akademii Nauk Technicznych, wiceprezesem Polskiego Związku Inżynierów Budowlanych (1937) i Naczelnej Organizacji Inżynierów (1938), członkiem Fédération Internationale des Ingénieurs-Conseils (wiceprezes od 1937 r.) oraz honorowym członkiem Związku Inżynierów Jugosłowiańskich.

Po 1939 roku organizował tajne nauczanie na Politechnice Warszawskiej i kierował Wydziałem Robót Publicznych i Odbudowy w Delegaturze Rządu na Kraj. Dla Armii Krajowej opracował podręcznik „Jak niszczyć mosty stalowe”.

W 1942 roku został aresztowany, lecz wykupiony za bardzo wysoką kwotę, co tylko na krótko odsunęło zagrożenie. 17 listopada 1943 roku aresztowano go ponownie wraz z rodziną.

3 grudnia 1943 roku rozstrzelano go w egzekucji przy ul. Puławskiej w Warszawie – razem z 67 osobami.

Jego symboliczny grób znajduje się na Starych Powązkach, kw. 57-IV-27.

Pozostawił ponad 250 publikacji naukowych, w tym czterotomowy „Podręcznik inżynierski” (1928–1932) – pierwszą polską encyklopedię techniki.

Był człowiekiem głęboko wierzącym i skromnym, pomagał studentom i robotnikom, unikał rozgłosu. Jego uczniowie po wojnie tworzyli podstawy nowoczesnego budownictwa w Polsce.

Most w Maurzycach, uznany za zabytek techniki (1968), w 1995 roku otrzymał Historic Welded Structure Award od „American Welding Society”, a w 2010 – tytuł „Zabytku Zadbanego”.

W 2011 roku, w 125. rocznicę urodzin, na Bibliotece Jagiellońskiej odsłonięto tablicę pamiątkową, a Związek Mostowców RP wystąpił o nadanie jego imienia mostowi Rędzińskiemu we Wrocławiu.

Profesor Stefan Bryła pozostaje symbolem twórczej odwagi, precyzji i równowagi.
Uczył, że statyka to nie tylko nauka o siłach – to nauka o trwałości wartości.

Augustyn, Jan, „Stefan Bryła. Życie i dzieło”, Fundacja PZITB „Inżynieria i Budownictwo”, Warszawa 1994.

Cymer, Anna, „Stefan Bryła – życie i twórczość”, Culture.pl, 2019.

Fiałkowski, Zdzisław, „Stefan Bryła”, Warszawa 1978.

Flaga, Kazimierz; Furtak, Kazimierz, „Prof. Stefan Bryła – życie i działalność”, Inżynieria i Budownictwo, 2011.

Grabowski, Mariusz, „Bryła, który chciał po wojnie poruszyć bryłę Polski”, Polska Times, 2019.

Olenderek, Joanna, „Recepcja idei architektury Bauhausu w przestrzeni Łodzi międzywojennej”, 2012.

Orłowski, Bolesław, „Inżynierowie w służbie Narodu”, Warszawa 2014.

Popławska-Bukało, Ewa, „Wieżowy chmurodrapacz przy ul. Kopernika”, Architektura i Budownictwo.

Wasiak, Dariusz; Mikulski, Krzysztof „Stefan Bryła”, Archiwum Politechniki Warszawskiej.

Zechenter, Anna, „Konstruktor żelaznych szkieletów, budowniczy mocnej, katolickiej Polski Stefan Bryła (1886–1943)”, Biuletyn IPN” nr 10, Warszawa 2025.

Materiały Archiwum Politechniki Warszawskiej i Politechniki Lwowskiej.