Janusz
Groszkowski

Urodził się 20 marca 1898 roku w Warszawie, w rodzinie o tradycjach technicznych i oświatowych. Ojciec, Teodor, pracował jako technik i kierownik zakładu przemysłowego; matka, Maria z Lewkowiczów, była nauczycielką. Atmosfera domu – dyscyplina, praca i kontakt z techniką – sprzyjała jego wczesnym zainteresowaniom zjawiskami elektrycznymi.

W latach 1907–1915 uczęszczał do Szkoły Zgromadzenia Kupców w Warszawie, gdzie 26 czerwca 1915 roku zdał egzamin dojrzałości. W tym samym roku rozpoczął studia na Politechnice Warszawskiej, która po latach zaborów wznawiała działalność jako nowoczesna uczelnia techniczna.

Już w czasie studiów był związany z uczelnią zawodowo. W latach 1916–1918 pracował jako młodszy asystent w Katedrze Pomiarów Elektrycznych, a następnie jako zastępca starszego asystenta w katedrach miernictwa elektrotechnicznego i prądów szybkozmiennych. W 1921 roku opublikował pierwsze prace naukowe z zakresu lamp elektronowych i radiotechniki. Dyplom inżyniera elektryka uzyskał 26 stycznia 1922 roku jako jeden z pierwszych absolwentów Wydziału Elektrycznego PW.

Od lat młodzieńczych łączył technikę z działalnością wojskową. Jeszcze jako uczeń należał do Polskiej Organizacji Wojskowej, gdzie ukończył kurs Szkoły Podchorążych. W 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego, służąc w oddziałach łączności, a w 1920 roku pełnił funkcję radiotelegrafisty 1 Armii broniącej Warszawy.

W latach 1919–1921 był delegowany jako słuchacz Oficerskiej Szkoły Łączności we Francji, co dało mu dostęp do najnowszych osiągnięć światowej radiotechniki. Po powrocie objął funkcję kierownika Wojskowego Laboratorium Radiotechnicznego i wykładowcy w szkołach oficerskich, równocześnie kontynuując pracę na PW.

W połowie lat 20. skupił się na badaniach nad lampami elektronowymi. W 1925 roku opublikował książkę „Lampy katodowe i ich zastosowanie w radiotechnice” – jedną z pierwszych monografii tego typu na świecie, przetłumaczoną w 1927 roku na język francuski.

W 1928 roku obronił doktorat „Metoda kompensacyjna kontroli stałości fali”, a w grudniu tego samego roku uzyskał habilitację na podstawie pracy o lampach elektronowych. W 1929 roku został profesorem nadzwyczajnym, a w 1935 – profesorem zwyczajnym radiotechniki PW. W latach 1935/36 i 1936/37 pełnił funkcję dziekana Wydziału Elektrycznego PW.

Prowadził badania nad stabilizacją częstotliwości, mikrofonowaniem lamp i nieliniowością drgań. W 1933 roku jego artykuł opublikowano w prestiżowym „Proceedings of the IRE”, co potwierdziło rangę polskich badań w światowej elektronice.

Z inicjatywy Groszkowskiego utworzono Instytut Radiotechniczny, którego statut zatwierdzono 4 września 1928 roku, a działalność rozpoczęto oficjalnie w marcu 1929 roku w Warszawie. W 1934 roku instytut został przekształcony w Państwowy Instytut Telekomunikacyjny (PIT), podległy Ministerstwu Poczt i Telegrafów. Groszkowski został jego dyrektorem – funkcję tę pełnił do 1951 roku, z przerwą na okres wojny.

PIT stał się centralnym ośrodkiem badań nad telefonią, telegrafią i radiokomunikacją. Instytut opracowywał nadajniki Polskiego Radia, wzmacniacze, wzorce częstotliwości i układy stabilizacyjne. Do połowy lat trzydziestych zatrudniał ponad 200 pracowników, współpracując z komitetami międzynarodowymi CCIR, CCIT i CCIF.

W latach 1934–1939 Groszkowski wraz ze Stanisławem Ryżką prowadził pionierskie badania nad magnetronami. W 1937 roku zastosowali po raz pierwszy katodę tlenkową w magnetronie, a w 1939 roku skonstruowali magnetron całkowicie metalowy z wewnętrznym obwodem rezonansowym. Były to rozwiązania wyprzedzające epokę i istotne dla rozwoju techniki mikrofalowej oraz późniejszych systemów radarowych.

Po wybuchu wojny został ewakuowany wraz z częścią aparatury PIT do Lwowa, gdzie w latach 1940–1941 kierował Zakładem Radiotechniki Lwowskiego Instytutu Politechnicznego. Po wkroczeniu Niemców wrócił do Warszawy.

W czasie okupacji wykładał w Państwowej Wyższej Szkole Technicznej (Höhere Staatliche Fachschule Warschau) – oficjalnej, lecz faktycznie polskiej kontynuacji PW. Jednocześnie działał w konspiracji jako oficer ZWZ-AK i doradca naukowo-techniczny dowództwa w zakresie łączności i analizy urządzeń radiowych.

W 1944 roku współpracował przy analizie elementów niemieckich rakiet V-2, badając układy elektroniczne i sterujące zdobytych egzemplarzy. Wyniki, przekazywane drogą konspiracyjną do Londynu, zostały wysoko ocenione przez wywiad brytyjski jako istotne dla zrozumienia konstrukcji broni V-2. Dokumenty źródłowe (w tym relacje samego Groszkowskiego) potwierdzają jego udział zarówno w analizach, jak i w ukrywaniu części aparatury przed okupantem. Analizy prowadził w mieszkaniach konspiracyjnych przy ul. Skolimowskiej i Pańskiej, pracując nieprzerwanie przez dziesięć dni. Ustalił m.in., że Niemcy dysponują ciągłym pomiarem prędkości i wysokości rakiety dzięki telemetrycznej aparaturze naziemnej, a teoretycznie możliwe byłoby radiowe zakłócenie sygnałów sterujących. Raport, przesłany do Londynu, został wysoko oceniony przez Reginalda V. Jonesa z brytyjskiego wywiadu technicznego („Most Secret War”, 1979).

Po 1945 roku uczestniczył w odbudowie Politechniki Warszawskiej i systemu badań telekomunikacyjnych. Do 1951 roku kierował odbudowanym Państwowym Instytutem Telekomunikacyjnym. W wyniku reorganizacji powołano dwa nowe instytuty:

• Przemysłowy Instytut Telekomunikacji,
• Instytut Łączności, który przejął część zespołu i badawczych tradycji PIT.

W latach 50. i 60. aktywnie tworzył instytucjonalne zaplecze polskiej elektroniki i próżni technicznej. Kierował Zakładem Elektroniki PAN w Instytucie Podstawowych Problemów Techniki, a w latach 1962–1963 pełnił funkcję dyrektora IPPT PAN, rozwijając badania nad wysoką próżnią, próżniomierzami jonizacyjnymi i elektroniką próżniową.

W 1957–1962 był wiceprezesem PAN, a w latach 1963–1971 jej prezesem. Odegrał dużą rolę w integracji środowisk naukowych i rozwoju nowych kierunków badań.

Jest autorem blisko trzystu prac – od lamp katodowych po technikę próżni – oraz twórcą klasycznej monografii „Frequency of Self-Oscillations” (Pergamon Press, 1964), która ugruntowała jego miejsce w historii elektroniki.

Został wyróżniony m.in. doktoratami honoris causa: Politechnika Warszawska (1962), Politechnika Łódzka (1964) i Politechnika Gdańska (1975) oraz licznymi nagrodami państwowymi. Należał do wielu europejskich akademii naukowych, które doceniały jego wkład w rozwój elektroniki i techniki próżni.

Współpracownicy podkreślali, że Groszkowski miał nie tylko niezwykły talent techniczny, ale także rzadką w świecie nauki konsekwencję moralną. W jego gabinecie, niezależnie od epoki, panowały zasady: spokojna argumentacja, absolutna uczciwość i otwartość na krytykę. Nigdy nie pozwalał, aby polityka lub układy decydowały o awansach czy ocenach.

Momentem, w którym te zasady stały się widoczne publicznie, była sprawa Hankus–Petrys. Dotyczyła ona głośnego sporu o autorstwo i rzetelność postępowania habilitacyjnego na Politechnice Krakowskiej, który ujawnił mechanizmy nacisku i podporządkowania procedur interesom środowiskowym. Dla Groszkowskiego naruszenie etosu akademickiego nie było kwestią proceduralną – było złamaniem podstawowej odpowiedzialności uczonego wobec młodszych i słabszych. Jego rezygnacja ze stanowisk państwowych stała się świadectwem niezależności i odwagi cywilnej. 

W epoce, w której naukowcy często musieli balansować między oczekiwaniami systemu a własnymi przekonaniami, Groszkowski pozostał wierny sobie. Ta integralność jest dziś częścią jego dziedzictwa równie ważną, jak prace nad magnetronami.

Jednym z najtrwalszych elementów dorobku Groszkowskiego była jego niezwykła szkoła naukowa. W relacjach współpracowników pojawia się zawsze ten sam obraz: wyjątkowa precyzja, życzliwość i kultura osobista. Prof. Andrzej Góral wspominał, że Groszkowski „nie podnosił głosu nigdy – nawet wtedy, gdy praca wymagała korekty. Zamiast tego brał kartkę, długopisem kreślił poprawki i z uśmiechem pytał: Czy nie uważacie Państwo, że tak byłoby lepiej?”.

Jego uczniowie, doktoranci i współpracownicy weszli później do najważniejszych ośrodków badawczych powojennej elektroniki i radiotechniki. Wielu z nich kierowało katedrami, instytutami i zakładami badawczymi w Warszawie, Krakowie, Gdańsku i Wrocławiu. To oni ukształtowali ciągłość polskiej elektroniki, rozbitej przez wojnę i okupację.

Groszkowski traktował dydaktykę jako odpowiedzialność moralną. Uważał, że inżynier musi być „człowiekiem sumienia”, bo technika nie istnieje w próżni – zawsze służy ludziom. Ta perspektywa wizjonera i nauczyciela jest jednym z najważniejszych elementów jego dziedzictwa.

Profesor Janusz Groszkowski zmarł 3 sierpnia 1984 roku w Warszawie i został pochowany na Starych Powązkach. Pozostawił po sobie instytucje, szkoły naukowe i pokolenia uczniów, którzy tworzyli powojenną elektronikę, radiotechnikę i próżnię techniczną w Polsce.

Jego życie obejmuje wszystkie doświadczenia polskiej techniki XX wieku – narodziny nowoczesności, wojnę, konspirację, odbudowę i rozwój elektroniki jako nowej dziedziny nauki.
Tak jak profesor Bryła dla budownictwa stalowego, Groszkowski stał się dla polskiej radiotechniki i elektroniki figurą założycielską, łączącą naukę z odpowiedzialnością państwową.
Dla studentów Politechniki Warszawskiej pozostaje symbolem uczonego, który wiedział, że postęp techniczny zaczyna się od pomiaru, ale kończy się na decyzjach i ich konsekwencjach.

Archiwum SEP (Stowarzyszenie Elektryków Polskich), materiały Instytutu Łączności i Państwowego Instytutu Telekomunikacyjnego.

Groszkowski, Janusz, Wspomnienia własne, maszynopis autoryzowany, Pracownia Historyczna Biblioteki Głównej Politechniki Warszawskiej, Warszawa 1977.

Instytut Łączności, Instytut Łączności na przestrzeni lat, Warszawa 2002.

Instytut Łączności, Siedemdziesiąt lat tradycji Instytutu Łączności, Instytut Łączności, Warszawa 1996.

Kubiatowski, Jerzy, Sylwetki Profesorów Politechniki Warszawskiej, Politechnika Warszawska, Warszawa 1985.

Nowicki, Jerzy, „Eksperymentalna stacja telewizyjna w Warszawie 1937–1939”, Telekomunikacja i Techniki Informacyjne, nr 1–2, Warszawa 2018.

Orłowski, Bolesław, „Profesor na trudne czasy”, Telekomunikacja i Techniki Informacyjne, nr 1–2, Warszawa 2018.

Politechnika Warszawska, Stulecie współczesnej Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2015.

Woźniak, Piotr, „Instytut Radiotechniczny 1928–1934”, Telekomunikacja i Techniki Informacyjne, nr 1–2, Warszawa 2018.

Zieliński, Andrzej, Pięćdziesięciolecie Instytutu Łączności, Instytut Łączności, Warszawa 1972.