Znak Politechniki Warszawskiej

Ignacy Mościcki – chemik, który został prezydentem

Ma na swoim koncie ponad 60 prac i 40 patentów. Za jego najważniejsze odkrycie uważa się opracowanie metody otrzymywania kwasu azotowego z powietrza z wykorzystaniem energii elektrycznej. Wybitny chemik i wynalazca zrezygnował jednak z intensywnej kariery naukowej na rzecz tej politycznej. 

Aleksander Rothert, Ignacy Mościcki i Karol Pollak podczas uroczystości nadania tytułów doktora honoris causa Politechniki Warszawskiej

Uroczystość nadania tytułów doktora honoris causa Politechniki Warszawskiej Aleksandrowi Rothertowi, Ignacemu Mościckiemu i Karolowi Pollakowi, źr. NAC

Ignacy Mościcki był profesorem Politechniki Warszawskiej – pracował w Katedrze Elektrochemii Technicznej i wykorzystywał liczne zagraniczne doświadczenia (zarówno uniwersyteckie, jak i przemysłowe). Wtedy nadszedł przełomowy w historii Polski rok 1926. Po zamachu majowym Józef Piłsudski zaproponował, by prezydentem kraju został Mościcki. Uczynić miał to za namową ówczesnego premiera – Kazimierza Bartela. 1 czerwca 1926 roku Zgromadzenie Narodowe RP wybrało Mościckiego na najważniejszy urząd w państwa. Chemik zamienił laboratorium na polityczne salony i już tylko dorywczo zajmował się problemami naukowymi i gospodarczo-przemysłowymi.

Wcześniejsze dokonania sprawiają jednak, że do dzisiaj jest nazywany budowniczym polskiego przemysłu chemicznego.

Bombowe początki

W 1891 roku skończył chemię na Politechnice w Rydze. Potem przeniósł się do Londynu, gdzie kształcił się w Technical College w Finsbury i Patent Library. Była to przymusowa emigracja – Mościcki pracował wcześniej nad bombą, która miała być użyta do zamachu na generał-gubernatora Warszawy – Josifa Hurko. Spisek wykryto, a jego uczestników uważnie obserwowano. Mimo to Mościckiemu udało się zbiec i dotrzeć do Londynu.

W 1897 roku przyszły prezydent RP został asystentem prof. Józefa Wierusz-Kowalskiego na Uniwersytecie we Fryburgu. Tam uzupełniał wiedzę z fizyki i matematyki oraz metodyki naukowo-technologicznej. Pobyt w Szwajcarii ukształtował Mościckiego jako wzorowego elektrochemika technologa. W 1901 roku zajął stanowisko kierownika technicznego w firmie Société de l'Acide Nitrique. Intensywnie pracował nad otrzymaniem tlenku azotu z powietrza, a przedsiębiorstwo sfinansowało jego badania.

Zgodnie ze stanem ówczesnej wiedzy, powstanie tlenku azotu z powietrza było możliwe tylko dzięki uzyskaniu wysokiej temperatury wyładowań elektrycznych i bezpośredniemu związaniu tlenu z azotem. Tlenek azotu był niezbędny do powstawania kwasu azotowego. A popyt na kwas był wówczas ogromny – wszystko to z powodu coraz mniejszych złóż saletry chilijskiej, którą wykorzystywano do jego produkcji.

Ignacy Mościcki w laboratorium niskich temperatur Politechniki Warszawskiej

Prof. Ignacy Mościcki w laboratorium niskich temperatur Politechniki Warszawskiej, za prezydentem siedzą: Rektor PW prof. Andrzej Pszenicki oraz Dziekan Wydziału Elektrycznego prof. Leon Staniewicz, po lewej stoi prof. Mieczysław Wolfke, źr. Muzeum Politechniki Warszawskiej

Król azotu

Po wielu eksperymentach Mościcki opracował autorską metodę otrzymywania tlenku azotu z powietrza. „Przegląd Chemiczny” z 1958 roku tak opisywał odkrycie: „prof. Mościcki stwierdza, że łuk prądu zmiennego w polu magnetycznym podlega takim samym prawom, jak każdy przewodnik metalowy. Łuk umieszczony w polu wytwarzanym przez prąd stały musi wirować i zmieniać kierunek tyle razy, ile razy zmienia się kierunek prądu zmiennego. Konstruuje zatem i patentuje kilka typów pieców elektrycznych z wirującym łukiem”.

Rozwiązanie było na ówczesne czasy niezwykłe, bo oznaczało, że związki azotowe można produkować taniej i szybciej niż dotąd. Odkryciem zainteresował się świat nauki, a także przemysł. Niedługo potem dotarła jednak wiadomość, że w Norwegii powstała metoda mniej kosztowna niż ta Mościckiego. Chemik uznał, że prace nad budową fabryki azotu, która miała być oparta na jego patencie, trzeba przerwać.

On sam kontynuował jednak badania. Jego wysiłki docenił sam Albert Einstein. A wkrótce wróciła idea wybudowania fabryki. Otwarto ją w 1910 roku w Chippis. Kwas zaczęto tam produkować na masową skalę i sprzedawać. W czasie I wojny okazało się to zbawiennym rozwiązaniem dla tych krajów, które nie miały dostępu do saletry, a potrzebowały materiałów wybuchowych.

Wynalazki i patenty

Badania nad azotem nie wyczerpują jednak osiągnięć Mościckiego.

Do jego ważnych wynalazków zaliczyć należy kondensatory wysokiego napięcia (po raz pierwszy zbudowane na wieży Eiffla) i aparaty do zabezpieczania sieci elektrycznych przed wyładowaniami atmosferycznymi.

Okazało się też, że piece elektryczne opatentowane przez Mościckiego przy okazji prac nad kwasem azotowym, można wykorzystać i w innych reakcjach gazowych. Chemik użył więc pieców m.in. do produkcji cyjanowodoru z węglowodorów i azotu. Przez wiele lat proces ten wykorzystywano w Zakładach „Azot” w Jaworznie.

W 1912 r. Mościcki znów trafił na uczelnię – do Katedry Chemii Fizycznej i Elektrochemii Technicznej Politechniki Lwowskiej, a trzy lata później został dziekanem tamtejszego Wydziału Chemicznego.

Wciąż intensywnie pracował także w laboratorium. Prowadził badania nad ropą. Opatentował kilka metod jej destylacji i wykorzystania emulsji ropnej (szkodliwej dla środowiska i uznawanej za bezużyteczną).

Ignacy Mościcki na odczycie prof. Augusta Piccarda w Zakładzie Fizycznym Politechniki Warszawskiej

Prof. Ignacy Mościcki na odczycie prof. Augusta Piccarda w Zakładzie Fizycznym Politechniki Warszawskiej, maj 1935 r., źr. Muzeum Politechniki Warszawskiej

Dziedzictwo Mościckiego

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Mościcki zaangażował się w organizowanie polskiego przemysłu chemicznego. Uważał, że gospodarkę trzeba oprzeć na własnych surowcach, a zakłady chemiczne powinny być państwowe.

Pracę na Politechnice Warszawskiej zaczął w 1925 roku. Rok wcześniej został doktorem honoris causa naszej Uczelni.

Zanim dołączył do pracowników PW, zdążył zebrać doświadczenia w kolejnych instytucjach. W 1916 roku (wspólnie z dr. Kazimierzem Klingiem) powołał Instytut Badań Naukowych i Technicznych – „Metan” (utworzono przy nim fundusz stypendialny przeznaczony dla młodych inżynierów i wydawano miesięcznik naukowy „Metan”, którego nazwę zmieniono potem na „Przemysł Chemiczny”). Kierował też powołanym w 1922 roku Chemicznym Instytutem Badawczym oraz był dyrektorem naczelnym Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Chorzowie.

2 października 2016 roku obchodziliśmy 70. rocznicę śmierci Ignacego Mościckiego.

 

Agnieszka Kapela

Biuro ds. Promocji i Informacji

____________

Na podstawie:

H. Lichocka: Ignacy Mościcki, Instytut Technologii Eksploatacji – PIB, Radom 2011.

M. Iłowiecki, Dzieje nauki polskiej, Wydawnictwo Interpress, Warszawa1981.

„Przemysł Chemiczny” 1958, z. 4.

„Rocznik Naukowy” 2007, nr. 5.

A. Gotówka, Ignacy Mościcki Honorowy Obywatel Zakopanego 1934, http://zakopanedlaciebie.pl/pl/sylwetki/c6031.html, dostęp: 06.10.2016.

K. Janicki, Ignacy Mościcki. Zamachowiec-samobójca i życiowy nieudacznik?, http://ciekawostkihistoryczne.pl/2012/11/10/ignacy-moscicki-zamachowiec-samobojca-i-zyciowy-nieudacznik/, dostęp: 06.10.2016.

K. Kling i W. Leśniański, Powstanie i dotychczasowa działalność Instytutu Badań Naukowych i Technicznych „Metan" oraz jego przekształcenie na „Chemiczny Instytut Badawczy”, „Przemysł Chemiczny” 1922, z. 6., http://bcpw.bg.pw.edu.pl/Content/4445/Przemysl_chemiczny_1922_vol6_s128.pdf, dostęp: 06.10.2016.

Ignacy Mościcki (1867-1946), http://dzieje.pl/postacie/ignacy-moscicki, dostęp: 06.10.2016

Ignacy Mościcki, http://tradycja.zst.tarnow.pl/strony/moscicki.html, dostęp: 06.10.2016.